Waarom bestuurlijke vernieuwing mislukt
10-08 2010 | 08:30 | Door: Friso de Zeeuw
Het is bezigheidstherapie voor gevorderden: de reorganisatie van het openbaar bestuur. Waarom mislukt dat altijd weer?
- COLUMN -
Het repetitie-element. Dat is vooral wat het debat rond de binnenlandse bestuurlijke organisatie in ons land al 75 jaar kenmerkt. Iedere keer, laten we zeggen om de vijf à tien jaar, zien we voorstellen verschijnen voor invoering voor volwaardig regionaal bestuur (vierde bestuurslaag), voor grootscheepse gemeentelijke herindeling, samenvoeging dan wel opheffen van provincies en opheffen van waterschappen.
Steeds in een iets andere vorm dan in de vorige ronde, maar de essentie verschilt niet. Ook de Commissie Kalden, een van door het demissionaire kabinet ingestelde ambtelijke bezuinigingsclubs, heeft plichtmatig zijn bijdrage aan het actuele rondje bestuurlijke reorganisatie geleverd.
Drie oorzakenIn historisch perspectief is er eigenlijk maar een zekerheid: van al die radicale voorstellen komt niks terecht. Een paar oorzaken zijn daarvoor aan te geven. Reorganisatievoorstellen liggen in de regel slecht bij de bevolking. Sprekende voorbeelden zijn de referenda voor de stadsprovincies van Rotterdam en Amsterdam in 1995. Een affiche toonde het portret van de toenmalige burgemeester Bram Peper met het bijschrift: ‘’Deze man wil Rotterdam opheffen’’.
Tweede reden: politieke bestuurders van de bestuurlichamen die zich bedreigd voelen, hebben een uitstekende entree tot de elite van hun eigen politieke partij. Recent voorbeeld: dijkgraaf Sybe Schaap, tevens lid van de Eerste Kamer voor de VVD heeft bevorderd dat de waterschappen van het VVD-verkiezingsprogramma mogen blijven.
Derde oorzaak: doorvoeren van hervormingsvoorstellen vergt een langjarige, brede overeenstemming in de landelijke politieke arena en die is er zelden. Men moet de horde van de Eerste Kamer nemen - altijd zeer kritisch bij deze voorstellen - en de meest vergaande voorstellen, zoals afschaffen van waterschappen of provincies, vergen Grondwetswijziging en daar hoef je al helemaal niet aan te beginnen.
Schaalvergroting
Eigenlijk is er maar een geleidelijk en continue veranderingsproces dat zich in die 75 jaar daadwerkelijk hebben voltrokken: de schaalvergroting van gemeenten (en waterschappen). In 1935 kende Nederland meer dan 1000 gemeenten, in 2000 waren dat er 537 en nu 430. Daarnaast is de Wet Gemeenschappelijke Regelingen ingevoerd evenals het dualisme en is het takenpakket van gemeenten en provincies uitgedijd.
Het zijn allemaal verbouwingen binnen het huis van Thorbecke. Door de vervlechting van taken en de netwerksamenleving lijkt vaak meer op het getekende trappenhuis van M.C. Escher, waarbij je niet weet of je in de kelder of op zolder bent.
Het is opmerkelijk hoe de VNG-leiding zich in deze discussie heeft gemengd. Directievoorzitter Ralph Pans, een ervaren en doorgaans een schrander type, had een eigen commissie ingesteld met een paar hotemetoten. De discussienota die daaruit voorkwam luidt: 'Thorbecke 2.0'.
Thorbecke 2.0?
Een nogal pretentieuze titel, zeker als je de beschreven historie in ogenschouw neemt. Kernpunt van de voorstellen is een megafusie van gemeenten en provincies tot circa 35 regiogemeenten. Het tumult op het VNG-congres op 8 juni was dan ook volstrekt voorspelbaar. Het vervolg is ook voorspelbaar. Het VNG-bestuur betuigt spijt, stelt een discussieronde in en houdt een nieuw congres op 12 november; daarin de afgezwakte resolutie met vooral eisen aan de rijksoverheid en boosheid over bezuinigingen die dan inmiddels bekend zijn. En dat was het dan weer.
Rest de vraag wat het komende rechtse kabinet in petto heeft. In ieder geval gaat Thorbecke 1.0 het weer met gemak overleven. De herindeling van gemeenten - geleidelijke schaalvergroting - zal doorgaan (VVD voor, PVV tegen, CDA niet enthousiast). Waterschappen worden opnieuw opgeschaald en de directe verkiezingen van het bestuur wordt - wegens minimale opkomst - omgezet in indirecte verkiezingen.
Nationale politie
In het kader van een scherpere taakverdeling tussen overheden krijgen provincies misschien een gesloten huishouding. Twee spannende punten in de zijlijn van dit verhaal: komt er een voorstel om het aantal raadsleden, statenleden en waterschapsbestuurders drastisch te verminderen (VVD- en PVV-item)? En krijgen we Nationale Politie (eveneens VVD- en PVV-item)?
Conclusie: wie de geschiedenis en de huidige politieke werkelijkheid kent, weet dat het debat over ingrijpende veranderingen in de bestuurlijke organisatiestructuur de komende jaren (weer) hoofdzakelijk neerkomt op bezigheidstherapie. Minder ingrijpende veranderingen in het openbaar bestuur zullen tot stand komen onder de invloed van de bezuinigingen. De geleidelijke schaalvergroting van gemeenten gaat (ook daarom) gewoon door.
Friso de Zeeuw is praktijkhoogleraar Gebiedsontwikkeling Bouwfonds Ontwikkeling en directeur Nieuwe Markten Bouwfonds Ontwikkeling.
Laatste Nieuws +
Reacties (3)
ger | 16-02-2011 | 17:46
Bestuurlijke vernieuwing zal naar ik vrees niet als vrucht van ambtelijke processen verwacht kunnen worden. De vernieuwing die tenminste vereist is, zal tegelijk een forse sanering moeten betekenen. Dit land is onbestuurbaar, anders dan dat door mediatechniek wordt gesuggereerd dat zaken onder controle zijn. De kiezer, die hilarische figuur met dat krankzinnige rode potloodje, wordt comateus gehouden..Bestuursorganen groeien en de wolk van privaten daaromheen is niet meer in kaart te brengen zo groot en ondergronds. Ik ben er waarlijk beducht voor dat zoals overal en vrijwel altijd conflict het middel tot waarlijke verandering zal worden en dat is te betreuren..
Ik heb een klacht over deze reactie »Hans Middendorp | 11-08-2010 | 17:13
Inmiddels verschijnen er berichten dat vrijwel alle kamerleden vóór het afschaffen van de waterschapsverkiezingen zijn. Het voelt tenminste lekker daadkrachtig, 'en die waterverkiezingen waren toch mislukt'. Nogal wiedes, onbekend maakt onbemind en vaak was het onduidelijk wat er lokaal te kiezen was. En dan de methode: stemmen per post in plaats van stemmen per internet! Nog een prestatie dat zo veel mensen hebben gestemd. <br/br><br/br>
Ik heb een klacht over deze reactie »Het idee om de waterschapsbesturen dan maar weer, net zoals vroeger, door de de gemeenteraden te laten kiezen, ruikt wel heel erg naar het ouderwetse 'old boys network'. Het is waar dat niet iedereen wil stemmen voor de waterschappen, maar laat diegenen die dat wél willen gewoon hun democratisch recht uitoefenen. We heffen de Europese verkiezingen toch ook niet op vanwege het lage opkomstpercentage?
<br/br><br/br>
Zie ook:
http://www.republic.nl/blog/2010/30/Ruk-naar-de-old-boys.htm
P. vd Valk | 11-08-2010 | 16:22
friso geef de hoop niet op. Er zijn landen waar bestuurlijke modernisering gelukt is zoals Ierland en Denemarken. Modernisering en efficiency moeten de beweegredenen voor aanpassing van het bestuur zijn, en niet de strijd om wijziging in bestaande belangen. Bepaal de optimale maten voor gemeenten, regios en provincies en spreek eenduidig af wie voor welke zaken wel verantwoordelijk is en welke anderen dus niet. Dat kan leiden tot slagvaardiger bestuur tegen veel lagere kosten, hetgeen interessant is juist in deze tijd.
Ik heb een klacht over deze reactie »