Op 21 april 2026 verduidelijkte en verscherpte de Hoge Raad het toetsingskader voor vrijstellingen op grond van richtingsbezwaren (artikel 5 onder b Leerplichtwet). Er is een handreiking gepubliceerd die gemeenten een advieskader biedt voor de beoordeling van aanvragen en verlengingen van vrijstellingen in de periode na deze uitspraak.
Artikel 5 onder b Leerplichtwet maakt het mogelijk dat ouders een vrijstelling van de inschrijvingsplicht aanvragen op grond van zogenoemde richtingsbezwaren tegen scholen in hun omgeving.
Volgens de Hoge Raad kan een beroep op dit artikel nog slechts in uitzonderlijke gevallen slagen wanneer openbaar onderwijs beschikbaar is. De rechter benadrukt dat het recht van het kind op onderwijs centraal staat en niet ondergeschikt mag worden gemaakt aan de rechten of overtuigingen van ouders. Uitgangspunt is dat kinderen onderwijs volgen binnen een schoolgemeenschap en samen met andere kinderen deelnemen aan onderwijs. Hierdoor heeft de uitspraak directe gevolgen voor zowel nieuwe aanvragen als voor bestaande vrijstellingen. Het Openbaar Ministerie heeft aangekondigd de strafrechtelijke handhaving weer op te pakken, nu er een duidelijk juridisch kader beschikbaar is.
Overgangsfase
De handreiking is opgesteld om gemeenten te ondersteunen in deze overgangsfase. Daarbij wordt benadrukt dat een zoveel mogelijk uniforme uitvoering noodzakelijk is om rechtsongelijkheid tussen gemeenten te voorkomen. Tegelijkertijd blijft het beoordelen van individuele situaties een lokale verantwoordelijkheid. Gemeenten moeten daarbij niet alleen juridisch zorgvuldig handelen, maar ook aandacht hebben voor het leerrecht, de ontwikkeling en het toekomstperspectief van het kind.
Als uitgangspunten voor de uitvoering noemt de handreiking onder meer dat ieder kind recht heeft op onderwijs en ontwikkeling, dat het belang van het kind voorop staat, dat kinderen niet langdurig buiten beeld mogen raken en dat gemeenten, scholen en samenwerkingsverbanden gezamenlijk verantwoordelijk zijn voor het mogelijk maken van onderwijsdeelname. Daarnaast wordt benadrukt dat ouders zorgvuldig moeten worden meegenomen in de gevolgen van de gewijzigde jurisprudentie en dat een eventuele overgang naar onderwijs maatwerk vereist.
Voor nieuwe beroepen op vrijstelling voor schooljaar 2026-2027 geldt het nieuwe toetsingskader van de Hoge Raad. Wanneer binnen de wettelijke afstandsnormen (6 kilometer voor primair onderwijs en 20 kilometer voor voortgezet onderwijs) openbaar onderwijs beschikbaar is, ligt het volgens de handreiking niet voor de hand dat een beroep op artikel 5 onder b wordt gehonoreerd. Gemeenten dienen deze aanvragen te beoordelen aan de hand van de actuele jurisprudentie en de bestaande wettelijke kaders.
Geef een reactie