Staatssecretaris Tielen ziet op dit moment onvoldoende bewijs dat een landelijk gratis bibliotheeklidmaatschap leidt tot meer gebruik en een grotere maatschappelijke impact van de bibliotheek.
Dit schrijft de staatssecretaris in een Kamerbrief bij het het rapport “Toegang zonder drempels”, waarin onderzoek is gedaan naar gratis bibliotheeklidmaatschap en (semi-)automatisch lidmaatschap, evenals een beleidsreactie daarop en een update over de wijziging van de Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen (Wsob).
Uit het onderzoek blijkt dat gratis lidmaatschap leidt tot een groter bereik: het aantal leden van bibliotheken neemt toe. Dit geldt zowel voor jeugd als volwassenen. Voor (semi-)automatisch lidmaatschap van kinderen zijn er aanwijzingen dat dit ook kan bijdragen aan een groter bereik, maar harde conclusies ontbreken. Over het daadwerkelijke gebruik van bibliotheken (zoals lenen van boeken of deelname aan activiteiten) zijn geen duidelijke effecten aangetoond. Gratis lidmaatschap wordt daarom gezien als een “voorwaardenscheppend instrument”: het verlaagt drempels, maar leidt niet automatisch tot meer gebruik.
De effectiviteit van deze maatregelen hangt sterk af van aanvullende factoren, zoals het aanbod, communicatie en inrichting van bibliotheekdiensten. Bovendien zijn er bij automatisch lidmaatschap belemmeringen, zoals privacywetgeving en praktische uitvoerbaarheid. Ook is het effect op leesgedrag en kansengelijkheid bij kinderen niet overtuigend aangetoond.
Bredere lokale aanpak
In de beleidsreactie stelt de staatssecretaris dat gratis lidmaatschap voor volwassenen in Nederland in opkomst is en inmiddels in meer dan de helft van de gemeenten voorkomt. Tegelijkertijd zijn er kanttekeningen: het is moeilijk om de effecten op gebruik en maatschappelijke impact vast te stellen, en resultaten op lange termijn zijn onzeker. Gratis lidmaatschap wordt daarom niet als doel op zich gezien, maar als onderdeel van een bredere lokale aanpak.
Een landelijke invoering van gratis lidmaatschap acht de staatssecretaris momenteel niet wenselijk. Daarvoor ontbreekt voldoende bewijs van effectiviteit en ook de financiële middelen. Gemeenten zouden namelijk gecompenseerd moeten worden, zoals eerder bij gratis jeugdlidmaatschap is gebeurd. Wel worden lokale initiatieven aangemoedigd en gemonitord. Daarnaast spelen praktische beperkingen, zoals kosten voor toegang tot de online bibliotheek en mogelijke btw-gevolgen voor bibliotheken zonder betaalde lidmaatschappen.
Automatisch lidmaatschap
Ten aanzien van automatisch lidmaatschap concludeert de staatssecretaris dat dit in Nederland momenteel juridisch niet mogelijk is, onder andere vanwege het vereiste van toestemming en het ontbreken van een wettelijke basis voor gegevensuitwisseling tussen gemeenten en bibliotheken. Daarom worden hier geen verdere stappen op gezet.
Tot slot wordt de voortgang van de wetswijziging van de Wsob besproken. Deze introduceert een zorgplicht voor gemeenten om bibliotheken toegankelijk en bereikbaar te maken, ondersteund door structurele financiering vanaf 2027. Gemeenten krijgen tijd om beleid te ontwikkelen en de volledige invoering volgt enkele jaren na publicatie van de wet. Naar aanleiding van de gewijzigde Wsob is momenteel een ministeriële regeling in voorbereiding voor de inzet van bibliotheken bij leesbevordering in het onderwijs.
Geef een reactie