Bestemmingsplannen omzetten naar het omgevingsplan is een tijdrovende en capaciteit slurpende exercitie. Voor Amsterdam met zijn honderden plannen onbegonnen werk. De in eigen huis ontwikkelde applicatie Plangids met flink wat AI brengt de oplossing nabij.
De deadline voor 2032 nadert, wanneer gemeenten een integraal gebiedsdekkend omgevingsplan moeten hebben vastgesteld. Dat betekent dat alle oude en versnipperde bestemmingsplannen over moeten zijn naar één digitaal plan voor de hele gemeente.
Het omzetten van bestemmingsplannen is echter een tijdrovende aangelegenheid die een groot beroep doet op de beschikbare personeelscapaciteit. Dat heeft te maken met de enorme hoeveelheid data, de complexiteit van de regelgeving en vooral met het aantal bestemmingsplannen dat omzetting behoeft.
In Amsterdam gaat het om zo’n 530 bestemmingsplannen. “Zeker met zo’n strakke deadline is de traditionele aanpak om plannen te actualiseren niet realistisch meer”, vertelt regisseur Omgevingswet Peter Lans tijdens een recent webinar van de VNG.
Lans schat dat het omzetten van een bestemmingsplan doorsnee zo’n 1.300 uur kost. Met 530 bestemmingsplannen is de rekensom dan snel gemaakt. “Daar is onze capaciteit te beperkt voor.”
Tijdens het webinar gaven de medewerkers van zowel grote als kleine gemeenten aan, dat zij 2 tot zelfs 8 fte. voor het omzetten van hun bestemmingsplannen nodig hebben.
AI
In Amsterdam kwam al snel een voor de hand liggende oplossing in beeld: AI. De gemeente is zeer actief met AI om de dienstverlening aan inwoners te verbeteren en het werk binnen de organisatie slimmer en efficiënter te maken.
Zo gebruiken duizenden ambtenaren de eigen AI-assistent ChatAmsterdam voor het analyseren van documenten en het schrijven van teksten, als alternatief voor commerciële Big Tech-tools, zoals ChatGPT.
Onder eigen dak heeft de gemeente een goed uitgerust AI-lab, dat de kansen en risico’s van AI onderzoekt en er volop mee experimenteert. “Onze experts in het lab gaven aan dat AI het omzetten van bestemmingsplannen heel goed kan ondersteunen”, zegt Lans.
Begin 2025 startte een verkenningsfase naar hoe de AI-ondersteuning gestalte zou kunnen krijgen. Een uitgebreide analyse van processen en databronnen en stakeholders, onder wie de planjuristen van de gemeente, leidden tot verschillende AI-opties.
Van de meest beloftevolle optie werd een prototype gebouwd, ‘Plangids’ gedoopt. De technologie en de data werden via experimenten gevalideerd. Daarop is het prototype in een pilot getest.
Hoofdregeling
Amsterdam hanteert de volgende transitiestrategie. De basis voor het omzetten van bestemmingsplannen naar bouwstenen voor het omgevingsplan is de ‘Hoofdregeling’. Deze regelbibliotheek bevat de nieuwe geüniformeerde regels voor het omgevingsplan en is al is in de aanloop naar de Omgevingswet door een aantal juristen van de gemeente ingericht.
De Hoofdregeling wordt doorlopend vernieuwd. Als er extra regels nodig zijn, wordt eerst de basisset aangepast en daarna het bestemmingsplan omgezet.
Automatiseren
Het omzetten van bestemmingsplannen ging tot nu toe als volgt: medewerkers knippen en plakken planregel voor planregel in een Excel-bestand, Vervolgens zetten ze de bestaande bestemmingsplanregels kolomsgewijs om in de omgevingsplanregels, een heus monnikenwerk en voor de medewerkers behoorlijk repetitief, dus saai werk.
Generatieve AI is prima in staat om overeenkomsten in teksten te ontdekken en kan dit proces toenemend overnemen, omdat het zelflerend is. Het prototype leest de bestemmingsplanregels automatisch in een omzettabel in en reikt suggesties aan hoe deze in omgevingsplanregels om te zetten.
Door vergelijkbare regels te vinden kan het omzettingsproces veel sneller verlopen. Positieve matches worden opgenomen in een kennisbank en kunnen van daaruit worden hergebruikt.
Beleidsneutraal
In de pilot werden zes bestemmingsplannen beproefd. Het ging om relatief eenvoudige plannen in ‘laag-dynamische’ gebieden zonder horeca, Dat laatste is regeltechnisch veel complexer. De omzetting verloopt daarmee beleidsneutraal, een bewuste keuze om de AI-tool goed te kunnen testen.
Aan de pilot namen zes planjuristen deel, die ieder zo’n 5 uur lang bestemmingsregels vertaalden met het prototype. In totaal is er zo’n 27 uur aan besteed. Gemiddeld werden 11 regels per uur verwerkt. De planjuristen kunnen op een dashboard volgen wie aan welk bestemmingsplan werkt en wat de stand van de omzetting is.
De conclusie was dat het omzetwerk zo’n 10 tot 20 keer sneller ging dan zonder de AI-tool. Met de kanttekening dat de planjuristen nog geen ervaring hadden met de applicatie en deze voor het eerst gebruikten.
De AI-tool realiseerde een matching-score van 90 procent. “Er gaan er ook dingen mis. Dat hoort erbij”, geeft Lans aan. Voorbeelden zijn verkeerde regelnummers en verschillende interpretaties in open tekstvelden. Menselijke controle blijft nodig, benadrukt hij.
De tool biedt daarmee veel potentie, aldus Lans. Alleen al het vooraf automatisch invullen van de omzettabel levert tijdwinst op.
Naarmate de gemeente meer met Plangids werkt, komen er verdere verbeteringen, verwacht hij. “Het is een leerproces. Ongetwijfeld komen we nog zaken tegen die we in de tool moeten inbouwen.” De planjuristen in de proef hebben in elk geval aangegeven dat ze liever mét dan zonder de tool werken. Bijkomend voordeel van het toepassen van AI is dat ze verlost worden van repetitieve handelingen.
Basisversie
Na de pilot is een eerste basisversie van de AI-tool gebouwd, die eind juni in gebruik is genomen voor een volgende serie bestemmingsplannen.
“We hebben al een paar doorontwikkelingen op de planning staan. Vooral het gebruik van Plangids als analysetool. Zo willen we bekijken welke omgevingsplanregels er nog moeten worden gemaakt in de Hoofdregeling”, vertelt Lans.
Grote interesse
De zo’n honderd gemeenteambtenaren die aan het webinar deelnamen, toonden grote interesse in het AI-vernuft. Lans laat weten dat de applicatie ook voor andere gemeenten beschikbaar komt.
Plangids is in eerste instantie geschikt voor gemeenten die dezelfde transitiestrategie volgen. Zo is Groningen ook met de applicatie aan het proefdraaien. Landelijke ICT-uitvoeringsorganisatie ICTU onderzoekt of verdere opschaling van de tool in andere gemeenten mogelijk is. Lans kon daar verder nog geen informatie over delen. De code is vooralsnog niet openbaar.
Plangids is terug te vinden in het Algoritmeregister en geldt als laag-risicosysteem. De tool heeft succesvol de privacy- en veiligheidstests doorlopen.
Geef een reactie