Volgende maand zit je (misschien voor het eerst) als raadslid aan tafel voor de programmabegroting. Geen inwerkavond, geen eerste beeldvormende avond. Dit is de vergadering waar het geld wordt verdeeld. Waar iedereen een amendement klaar heeft, een motie achter de hand houdt, en het college vertelt dat er ‘scherpe keuzes’ moeten worden gemaakt. En waar let jij op?
Het gaat om de vraag waar het geld naartoe gaat. En steeds nadrukkelijker komt er iets bij. De vraag of het kan worden uitgevoerd. Bij veel gemeenten is de rek er inmiddels uit. Eerdere bezuinigingen zijn opgevangen met efficiënter werken, langer openstaande vacatures, uitstel. Het zijn lapmiddelen, en die raken op. Tegelijk is het al moeilijk om mensen te vinden voor het werk zelf, van vergunningverlening tot jeugdzorg tot participatie. Als je nu ombuigt, bezuinig je vaak direct op de mensen die het moeten uitvoeren. Dat maakt uitvoerbaarheid dit jaar extra urgent. Maar ook met onbeperkt budget blijven er twee knelpunten: te weinig mensen om het werk te doen, en soms regels die zichzelf in de weg zitten. Dat los je niet op met een andere verdeling van de begroting.
De knoop binnen de gemeente
Daar zit een ongemakkelijke knoop. De raad gaat, formeel, niet over de uitvoering. De raad stelt kaders, wijst geld toe, controleert achteraf. Het college voert uit, de organisatie doet het werk. Zo hoort de rolverdeling te zijn. Maar als je een plan goedkeurt waarvan iedereen aan tafel eigenlijk weet dat de organisatie het niet gaat trekken, wat heb je dan besloten? Een wens, geen plan.
De knoop boven de gemeente
Er speelt nog een knoop, een die boven de gemeente zit. Er is al jaren aandacht voor lokale afwegingsruimte: het idee dat gemeenten zelf mogen bepalen hoe ze invulling geven aan hun opgaven. Maar vanuit Den Haag komt tegelijk steeds beleid dat die ruimte inperkt, normen, taakstellingen, regels waar nauwelijks van afgeweken kan worden. Dat is geen eenrichtingsverkeer. Diezelfde roep om Haagse regie komt ook uit gemeenten zelf, want duidelijkheid geeft houvast. Maar precies diezelfde kaders passen dan weer niet bij jouw specifieke opgave, jouw inwoners, jouw situatie.
Repeteren
Ik gebruik hier graag het beeld van het orkest. Een dirigent kiest het programma: welke stukken, welk tempo, hoe ambitieus. Maar de dirigent speelt zelf geen noot. Dat doet het orkest. Uitvoering is zowel het uitvoeren van een besluit als het geven van een uitvoering, een concert.
Een goede dirigent vraagt door. Heeft het orkest genoeg violisten voor dit stuk? Is er genoeg repetitietijd? En soms ligt het probleem niet bij het orkest, maar bij de partituur zelf: te hoog gegrepen, technisch onuitvoerbaar zoals hij er nu staat. Een dirigent die alleen het programma kiest en nooit vraagt of het orkest het kan spelen, staat op de avond zelf met een stuk dat instort. En dan is het te laat om te zeggen: dat had niemand mij verteld.
Voor een raad die net begonnen is, voelt die onzekerheid extra scherp. Je hebt nog geen ervaring om een voorstel op waarde te schatten, je weet nog niet of het college optimistisch begroot of juist alles te ruim inschat. Dat komt pas na een tijdje. Voor nu geldt: durf de vraag te stellen, ook als je nog niet precies weet waarop je moet letten. Vraag naar het orkest achter het programma, niet alleen naar de partituur.
Dat betekent niet dat je als raad plots over de uitvoering gaat. Dat is niet jouw rol, dus laat je niet verleiden. Maar je mag, en volgens mij moet je zelfs, aan het college vragen wat een voorstel betekent voor de mensen die het moeten uitvoeren. Niet vanuit wantrouwen. Vanuit goed opdrachtgeverschap. Vraag niet alleen: is dit politiek verstandig? Vraag ook: is dit te doen, met de mensen en de ruimte die we hebben?
Dit is de prova-generale: het laatste moment om bij te sturen voordat het doek opengaat. Vraag door zolang dat nog kan. Straks zit je zelf in de zaal, niet als dirigent maar als publiek. Dan wil je horen dat het orkest het aankon en genieten van de muziek.
Pascale Georgopoulou is oud-raadslid, oud-griffier en zelfstandig adviseur binnen de publieke zaak op het gebied van de Omgevingswet, participatie en de energietransitie.
Geef een reactie