Nederland vergrijst, maar dat betekent niet automatisch dat het slecht gaat met het welbevinden van ouderen. In de toekomstverkenning Het heft in eigen handen – Toekomstig welbevinden in een verouderende samenleving onderzoekt het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) hoe de kwaliteit van leven van ouderen zich richting 2040 kan ontwikkelen. Kijk niet alleen naar zorg en gezondheid, maar investeer breder in autonomie, verbondenheid en zinvol meedoen.
Bij ongewijzigd beleid verwacht het SCP dat het gemiddelde welbevinden van 65-plussers tot 2040 relatief hoog en stabiel blijft. Achter dat gemiddelde gaat echter een andere ontwikkeling schuil. Naarmate individuele ouderen ouder worden, neemt hun welbevinden geleidelijk af. Vooral de overgang van de vitale levensfase naar de fase waarin iemand voor dagelijkse handelingen afhankelijk wordt van anderen, vormt een belangrijk kantelpunt.
Vier routes naar kwaliteit van leven
Het SCP onderzocht vier mogelijke richtingen voor preventief beleid: gezondheid, verbondenheid, zelfstandigheid en zinvolheid. Bij gezondheid gaat het bijvoorbeeld om bewegen en een gezonde leefomgeving. Verbondenheid draait om sociale contacten en deelname aan netwerken. Bij zinvolheid gaat het onder meer om vrijwilligerswerk en het gevoel ertoe te doen. Zelfstandigheid wordt breder opgevat dan zelfstandig wonen: centraal staat de ervaren autonomie, oftewel het gevoel regie te hebben over het eigen leven.
Uit de modelberekeningen van het SCP komt die laatste richting het sterkst naar voren. Meer ervaren eigen regie hangt sterker samen met behoud van welbevinden dan de afzonderlijk doorgerekende inzet op meer bewegen, meer sociale rollen of meer vrijwilligerswerk. Het effect van eigen regie kan bovendien worden versterkt door aandacht voor onder andere zelfbeeld en ervaren daadkracht.
Daarmee plaatst het SCP een kanttekening bij ouderenbeleid dat vooral gericht is op langer zelfstandig wonen en zelfzorg. Autonomie betekent niet simpelweg dat ouderen meer zelf moeten doen om de druk op de zorg te verminderen. Het gaat erom dat zij, ook wanneer ondersteuning nodig is, zoveel mogelijk zeggenschap over hun eigen leven behouden.
Integraal beleid
Het SCP pleit voor integraal beleid voor kwaliteit van leven, dat verder gaat dan zorg en ondersteuning. Naast zorg- en woonprofessionals krijgen ook welzijns- en cultuurprofessionals een rol. Gemeenten, provincies en Rijk hebben volgens het SCP allemaal een verantwoordelijkheid om hierover na te denken.
Tegelijkertijd ligt de verantwoordelijkheid niet uitsluitend bij de overheid. Ook ouderen zelf, buurtgenoten, verenigingen, woningcorporaties en maatschappelijke organisaties hebben een rol. De overheid kan vooral de voorwaarden creëren waardoor mensen actief, verbonden en autonoom kunnen blijven.
De aanbeveling van het SCP is dan ook om ouderenbeleid niet uitsluitend vanuit de toekomstige zorgvraag te benaderen. Begin eerder, in de vitale levensfase, en kijk naar de kwaliteit van leven als geheel. Ontwikkel toekomstbeelden bovendien samen met ouderen en redeneer vervolgens terug: wat moeten overheid, samenleving en ouderen vandaag organiseren om in 2040 een samenleving te hebben waarin mensen ook op hoge leeftijd regie ervaren, meedoen en ertoe doen?
Geef een reactie