Gemeenten passen dan wel gestaag het instrumentarium van de Omgevingswet toe. Brabantse gemeenten laten zien dat er in de complexe fase van beleidskeuzes en de juridische doorvertaling nog maar weinig progressie zit.
Dat blijkt uit een onderzoek van de Omgevingsdienst Midden- en West-Brabant (OMWB) onder de 25 gemeenten waar zij de milieutaken en de vergunningverlening voor uitvoert.
De rapportage, die niet openbaar is, kwam recent in het bezit van Gemeente.nu. Alle gemeenten hebben meegewerkt aan het onderzoek.
De Brabantse gemeenten kregen vragen voorgelegd over de voortgang van hun omgevingsvisies, omgevingsprogramma’s en omgevingsplannen en de uitwerking van milieuthema’s daarin.
Verschillende fasen
De rapportage laat zien dat de Brabantse gemeenten zich in verschillende fasen bevinden van de implementatie van de Omgevingswet. Al beschikken vrijwel alle gemeenten over een vastgestelde omgevingsvisie.
Desondanks geeft de meerderheid van de gemeenten aan dat hun omgevingsvisie onvoldoende geschikt is, om als sterk sturend kader voor het omgevingsplan te kunnen dienen. In verschillende gemeenten worden daarom actualisaties en herijkingen van de omgevingsvisie voorbereid.
Een van de gemeenten meldt bijvoorbeeld dat milieuthema’s onvoldoende zijn belegd, omdat voor de huidige versie van hun omgevingsvisie geen milieueffectrapportage (MER) is doorlopen.
Vanwege het hoge abstractieniveau van de omgevingsvisie wil een aantal gemeenten voor een aantal beleidsthema’s concrete ‘ontwikkelvisies’ gaan vaststellen.
Omgevingsplan
De 25 Brabantse gemeenten vliegen het opstellen van hun omgevingsplan op zeer uiteenlopende wijze aan, aldus het onderzoek. Volgens de onderzoekers roept dit de vraag op of wel duidelijk is wat er van gemeenten op dit vlak verwacht wordt.
Een belangrijke ontwikkeling die het onderzoek signaleert, is dat de gemeenten een steeds nadrukkelijker onderscheid maken tussen beleid en de juridische doorvertaling.
Veel gemeenten constateren dat inhoudelijke en bestuurlijke keuzes over milieunormen en de integrale afweging tussen functies eerst moet worden gemaakt in de omgevingsvisie, de programma’s en andere beleidsdocumenten, waar nodig met MER- of planMER-procedures onderbouwd.
Pas daarna kunnen deze beleidskeuzes worden vertaald naar juridische regels in het Omgevingsplan. Hierdoor wordt het omgevingsplan steeds vaker gezien als het instrument waarmee eerder gemaakte beleidskeuzes juridisch worden vastgelegd, in plaats van de plek waar deze keuzes zelf worden gemaakt.
Voor de gemeenten vormen vooral de milieuthema’s geur, geluid, gezondheid, externe veiligheid en bedrijventerreinen de grootste inhoudelijke uitdagingen, aldus het onderzoek.
Deadline
De deadline voor het omgevingsplan is 1 januari 2032. Minister Boekholt-O’Sullivan gaf onlangs aan daar niet aan te willen tornen. De ondervraagde Brabantse gemeenten zeggen dit jaartal eerder als richtinggevend te beschouwen.
Een aantal maanden terug trok de VNG hierover al aan de bel. De transitietermijn voor het omgevingsplan staat bij gemeenten onder grote druk, aldus de gemeentekoepel.
Ondersteuning
De ondervraagde gemeenten geven aan dat ze niet zozeer behoefte hebben aan nóg meer kennis over de Omgevingswet, maar vooral aan ondersteuning bij de vertaalslag van milieubeleid naar juridische houdbare regels.
De Brabantse omgevingsdienst ziet daarin een rol voor zichzelf weggelegd door de ontwikkeling van gezamenlijke bouwstenen, afwegingskaders en voorbeeldregels voor haar gemeenten.
Van de 25 gemeenten nemen er 11 deel aan het door de VNG gelanceerde leer-werktraject SPRONG. Voor de uitwerking van milieuregels leunen zij op de producten die daaruit voortkomen, naast de ondersteuning van de OMWB.
Voor de ontwikkeling van omgevingsplanregels, waaronder milieuregels, werken de Brabantse gemeenten overigens ook intensief samen in de bestaande regionale verbanden, zoals De6 (zes West-Brabantse gemeenten), ABG (Alphen-Chaam, Baarle-Nassau en Gilze en Rijen) en GHO (Goirle, Hilvarenbeek en Oisterwijk).
Omgevingsplan
Verschillende gemeenten geven in het onderzoek aan, dat zij zich in andere fasen van de ontwikkeling van het omgevingsplan bevinden, wat intensieve samenwerking soms bemoeilijkt.
De complexe opgave waar het omgevingsplan gemeenten mee opzadelt, kwam recent ook naar voren in de Monitor Werking Omgevingswet 2025 van minister Boekholt-O’Sullivan.
Veel gemeenten in het land zijn nog druk met het beleidsneutraal omzetten van het tijdelijk deel van het omgevingsplan. Dat is pas de eerste stap.
De monitor van de minister geeft eveneens aan dat de integrale werkwijze die de Omgevingswet beoogt, ingewikkeld is voor gemeenten. Eerder constateerde de Evaluatiecommissie Omgevingswet hetzelfde.
Beginfase
Dat de 25 Brabantse gemeenten nog volop in de beginfase van integrale beleidskeuzes en de juridische doorvertaling zitten is op zich opmerkelijk.
Sinds de inwerkingtreding van de wet hebben gemeenten zich inmiddels al bijna drie jaar op de complexere fase voor kunnen bereiden. Van progressie is nog altijd weinig sprake, terwijl deze fase eigenlijk al lang en breed gestart had moeten zijn.
De gemeenten in het onderzoek verwachten dat een groot deel van de daadwerkelijke uitwerking van milieuregels pas in de periode 2027-2029 zal plaatsvinden.
Programma’s
Ook de ontwikkeling van programma’s bevindt zich nog grotendeels in de voorbereidende fase, aldus het onderzoek van OMWB. Twaalf van de Brabantse gemeenten heeft één of meerdere programma’s vastgesteld en in uitvoering.
In het omgevingsprogramma maken gemeenten onder meer inzichtelijk hoe ze de beleidsdoelen uit hun omgevingsvisie gaan realiseren.
De ondervraagde gemeenten zien het programma als het meest centrale beleidsinstrument. De beleidskeuzes die zij maken verschuiven nadrukkelijk naar programma’s.
Het omgevingsplan wordt vooral gezien als juridisch uitvoeringsinstrument. Niet het omgevingsplan, maar programma’s moeten de inhoudelijke keuzes bevatten.
De Brabantse gemeenten verwachten vooral structureel programma’s op te stellen voor volkshuisvesting, warmte, mobiliteit, klimaatadaptatie en landelijk gebied.
Voor het opstellen van programma’s voor volkshuisvesting en warmte geldt overigens een wettelijke verplichting. Voor de andere drie onderwerpen geldt dat niet.
Begin 2026 berichtte Gemeente.nu dat veel gemeenten nog zoekende zijn met het omgevingsprogramma. Naast technische issues werpen de publicatieplicht en de status van het programma vragen op.
Geef een reactie